طبیعت بسیار زیبا، گل‏های رنگارنگ و چشم‏نواز، درختان سر به فلک کشیده، آبشارها و جوی‏های آب زلال و روان و آب و هوای معتدل در کنار جوانانی پاک و سرشار از شور و صفا در اردوگاه شهید رجایی نیشابور گرد هم آمده بودند و ما نیز در کلبه‏ای ـ و به قول بچه‏ها پاتوقی ـ سنّتی که نامش را کلبه «با جوان تا آسمان معرفت» گذاشته بودیم، نشسته و پاسخگوی سؤالات آنها در خور توان خود بودیم. صر یکی از روزهای تابستان که باد ملایم و معتدلی نیز در حال وزیدن بود ، چند نفر از دانش‏آموزان دبیرستانی به کلبه خودشان آمدند و گپی دوستانه را درباره «انتخاب همسر در عصر و زمان فعلی» شروع کردیم. همه چیز با یک سؤال شروع شد:

یکی از بچه‏ها: از آن‏جا که در مسائل دینی ، شرم و حیا نباید مانع سؤال گردد، سؤال بنده این است که: در عصری که ما زندگی می‏کنیم و عصر ارتباطات، ماهواره، اینترنت و ... می‏نامندش، خیلی از امور تغییر یافته و بشر به رشد و توسعه در بسیاری از امور نایل گردیده است. لذا در ذائقه ما جوانان، برخی آداب و رسوم قدیمی چندان دلچسب نیست. از جمله در امر ازدواج و انتخاب همسر که به نظر من همین‏که دختر و پسری یکدیگر را دوست داشتند و به همدیگر عشق ورزیدند، کافی است.

هم کلبه‏ای (نگارنده): ضمن تشکر از دوستان که سؤال خود را مطرح فرمودند (که مسئله مهم و ضروری‏ای هم هست)، اما ـ دوستان عزیز! ـ لازم است به این نکته توجه داشته باشیم که چون انسان ، مزیّن به صفت و نعمت «عقل» شده است، قدرت ابتکار و خلاقیّت و نوآوری دارد و زندگی او رو به رشد و کمال است و خصوصا سن جوانی ، اقتضای تغییر و تحول و نو شدن دارد و این از امتیازات انسان است، به خلاف حیوان که زندگی یکنواختی دارد . مثلاً زندگی زنبور عسل، همان زندگی زنبور عسل چند قرن قبل است و تغییر و تحولی در سبک کندوی عسل ایجاد نکرده است. حالا انسان می‏تواند رو به کمال نرود و از عقلش بهره لازم را نگیرد. در این صورت ، انتخاب‏هایش دیگر انتخاب‏های انسانی نخواهد بود.

یکی دیگر از دوستان جوان: می‏خواستم بدانم دیدگاه اسلام درباره تغییر و تحول چیست؟

هم کلبه‏ای : دوستان! بهتر است برای پاسخ گفتن به این سؤال دقیق، از یک اسلام‏شناس برجسته کمک بگیریم. شهید مرتضی مطهری در این بار می‏فرماید: «نه باید جُمود داشت و اسلام را مسکون و بی‏حرکت و مخالف توسعه و ارائه شیوه‏های جدید دانست و نه باید جاهل بود و هر چیز نوی را به صِرف نو بودن، با ارزش به حساب آورد... اسلام با پیشرفت و تکامل موافق است ؛ ولی همزمان که علم به پیش می‏رود، هوس‏ها و انحرافات نیز رشد می‏کنند و جدید می‏شوند که اسلام با آن مخالف است» .(1)

یکی از بچه‏ها (که ظاهری آرام داشت دفترچه‏ای را که همراهش بود، باز کرد و ضمن معذرت‏خواهی گفت): با اجازه دوستان می‏خواهم جمله‏ای را از یکی از دانشمندان غربی در زمینه این‏که دین اسلام، قابلیت تسلّط بر حالات گوناگون بشری را دارد، برایتان نقل کنم. برنارد شاوْ نویسنده معروف انگلیسی گفته است: «من همیشه نسبت به دین محمد[ص [به‏خاطر خاصیت زنده بودن عجیبش نهایت احترام را داشته‏ام . به نظر من اسلام، تنها آیینی است که استعداد توافق و تسلّط بر حالات گوناگون و صور متغیّر زندگی و مواجهه با قرون مختلف را دارد».

بغل دستی: لطفا بفرمایید این جمله را از چه کتاب و منبعی نقل نمودید؟

ـ متأسفانه فراموش کرده‏ام منبع آن را در دفترچه‏ام بنویسم.

هم کلبه‏ای: این جمله را شهید مطهری در کتاب نظام حقوق زن در اسلام، از برنارد شاو، نقل می‏کند. چه خوب است جوانان عزیز، قبل از ازدواج، این کتاب را به دقّت مطالعه نمایند . البته در ادامه‏اش آقای برنارد شاو می‏گوید: «چنین پیش‏بینی می‏کنم و از هم اکنون نیز آثار آن پدیدار شده است که ایمان محمد[ص] مورد قبول اروپای فردا خواهد بود».(2) نتیجه این‏که علی‏رغم این‏که اسلام با تحول و نو شدن مخالف نیست، ولی با هر نو شدنی نیز موافق نیست ؛ بلکه اصول ثابتی دارد که هر تغییر و تحولی چنانچه در چارچوب این اصول باشد، پذیرفته شده است، وگرنه مردود است.

یکی از بچه‏ها: چنان‏که ممکن است این اصول ثابت را نام ببرید و برخی از مواردی را که با آن اصول، مخالف یا موافق است، ذکر نمایید؟

هم کلبه‏ای: آفرین بر این دوست عزیزمان که سؤال بجایی مطرح نمودند! بله دوستان! این اصول، مثل لباس و کفش نیست که کهنه شود ؛ بلکه برای همیشه پابرجاست، از قبیل: اصل توحید، عدالت، نبوت، معاد، صداقت، عفت، وفاداری، پرهیز از ظلم و جنایت و... لذا سنّت‏ها و محصولات جدیدی چون پارتی‏های شبانه، مجالس مختلط، مُخدّرهای جدید، مزاحمت‏ها و متلک‏گویی‏های اینترنتی و... مورد تأیید اسلام نیست و آیین ما به شدّت با آنها مخالف است ؛ اما استفاده از رسانه‏ها و وسایل ارتباط جمعی جدید در جهت صحیح، مسافرت با هواپیما، استفاده از برق، دستگاه چاپ و ... هرگز مورد نهی نیست.

اما در مورد انتخاب همسر و مسائلی که دوست عزیزمان در اول جلسه مطرح نمودند، بهتر است قبل از آن به این سؤال پاسخ دهیم که: اصلاً هدف از ازدواج چیست؟ چون متناسب با هدف است که سبک و راه، معلوم می‏شود. ما تا ندانیم برای چه می‏خواهیم ازدواج کنیم، چگونه در انتخاب و گزینش همسر می‏توانیم به نتیجه برسیم؟

یکی از بچه‏ها (که در حال نوشتن بود، سرش را بلند کرد و گفت): برای این ازدواج می‏کنیم تا از امر و نهی‏های پدر و مادر خلاص شویم!

دوست روبه‏رویی‏اش: شاید هم مجبوریم ؛ چون اگر ازدواج نکنیم، نه به ما شغل مناسب می‏دهند، نه وام ازدواج! و حتی اگر به مسافرت برویم نیز ، مسافرخانه‏ها به ما اتاق نمی‏دهند! (خنده حُضّار)

هم کلبه‏ای: بله، دوستان عزیز! اهداف مختلف و متفاوتی در ازدواج مطرح است که تابع بینش افراد است. برخی فقط جهت دستیابی به منافع اقتصادی و مال و ثروت، ازدواج می‏کنند. لذا دنبال خانواده‏های ثروتمند می‏گردند. برخی فقط به‏خاطر ارضای نیازهای جسمی و شهوانی ازدواج می‏کنند. در نتیجه دنبال همسرانی زیباروی می‏گردند. برخی همین‏که از کسی خوششان آمد و به قول خودشان : «عاشق او شدند»، دنبال این هستند تا به عشقشان برسند و... اما ببینیم آیا در منابع دینی ما (قرآن و احادیث)، درباره هدف ازدواج، سخنی به میان آمده است؟

یکی از دوستان (که بعدا معلوم شد حافظ کل قرآن است ، با صوتی زیبا این آیه را تلاوت کرد): «و مِن آیاتِهِ أنْ خَلَقَ لَکُم مِنْ أنفُسکُم أزواجا لِتَسکُنوا إلیها وَجَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّةً وَرَحمةً»(3) (که همه با یک صلوات، او را تشویق کردند).

هم کلبه‏ای: آفرین بر این دوست خوبمان که با تلاوت این آیه شریفه، هم مجلس و کلبه ما را باصفا و نورانی کردند و هم پاسخی متین به سؤال مطرح شده دادند.

بله، عزیزان! یکی از مهم‏ترین اهداف ازدواج از منظر اسلام، ایجاد کانون آسایش و آرامش برای زن و مرد است ؛ چون خلقت آنها طوری است که از جهت روانی به یکدیگر نیازمندند و در سایه ازدواج به آرامش می‏رسند ؛ آرامشی که لازمه و مقدمه کمال و سعادت انسان است.

حفظ عفت و پاکدامنی و ارضای صحیح غریزه جنسی نیز از دیگر اهداف ازدواج است. لذا پیامبر بزرگوار ما فرمودند: «کسی که ازدواج کند، نصف ایمانش را حفظ کرده است. بر او باد به نصف دیگر!» . پرورش و تربیت فرزندانی سالم و شایسته و حفظ نسل نیز از اهداف ازدواج است و جامعه آن‏گاه به کمال و سعادت واقعی می‏رسد که خانواده‏ها، فرزندانی خوب و شایسته تربیت کنند.

یکی از دانش‏آموزان (که تا آن لحظه ساکت نشسته بود و متفکرانه گوش می‏داد، گفت): بنابراین می‏توان گفت ازدواج از نظر اسلام، امری است مقدس، جهت طی کمالات معنوی، و کسی که با این انگیزه ازدواج کند، ثواب کرده است؟

هم کلبه‏ای: بله کاملاً صحیح است. اما اگر ازدواج به انگیزه‏های دیگری انجام گیرد، معمولاً منجر به شکست و باعث رکود انسان می‏گردد؛ لذا پیامبر اسلام در حدیث زیبایی می‏فرماید: «کسی که همسر حلالی را با مال حلال بگیرد، ولی منظورش فخرفروشی و خودنمایی و تظاهر باشد، خدا این وصلت را مایه ذلت و خواری او قرار می‏دهد».(4)

یکی از بچه‏ها (همو که دفترچه‏ای داشت و نکات خود را می‏نوشت): با اجازه دوستان، من هم در این زمینه، سخنی از ویل دورانْت (نویسنده کتاب تاریخ تمدن) نوشته‏ام که البته منبع آن را نیز یادداشت کرده‏ام که ایشان می‏گوید: «ازدواج اگر به خاطر زیبایی و علایق به اصطلاح عشقی صورت گیرد، معمولاً با شکست مواجه خواهد شد و آشفته می‏گردد» .(5)

هم کلبه‏ای: بله ، دوستان عزیز! و شاید همین انگیزه‏های مادی و بی‏ارزش در کار ازدواج، باعث تزلزل کانون خانواده در غرب و حتی در کشور خودمان باشد ؛ اما اگر انگیزه‏ها خدایی باشد، خیلی از موانع، رفع می‏گردد و افراد، علی‏رغم این‏که شاید در ظاهر شباهتی به یکدیگر نداشته باشند، ولی با هم ، زندگی شیرین و پُرعاطفه‏ای را شروع خواهند کرد.

یکی از بچه‏ها (که بر لب جوی آب نشسته بود گفت): پس این‏که از قدیم شنیده‏ایم که پیامبر اسلام، جُوَیْبِر را ـ که شخصی سیاه و کوتاه قد بود ـ به ازدواج زُلفا ـ که دختری از خانواده‏ای پولدار و مرفّه بود ـ درآورد، به خاطر آن بوده که این امور ظاهری، نمی‏توانند ملاک انتخاب همسر باشند.

یکی دیگر از بچه‏ها (درحالی‏که کتابی را نشان می‏داد گفت): دوستان! کتابی که می‏بینید، نامش نیمه پنهان ماه مربوط به زندگی شهید دکتر مصطفی چمران و از زبان همسر لبنانی ایشان است. در این‏جا نیز نوشته که این خانم با آن‏که وقتی در خانه پدر و مادرش بود، وضع بسیار خوبی داشت، به‏طوری که برای خودش خدمتکار داشت، ولی وقتی شهید چمران به خواستگاری او رفت، قبول کرد.

هم کلبه‏ای: بله دوستان! همان‏طور که آن دوستِ نشسته بر لب جوی آب (که امید است گذر عمر را نیز ببیند) و دوست دیگرمان فرمودند، زیبایی، ثروت، تحصیلات و ... به تنهایی نمی‏توانند ملاک و هدف ازدواج باشند ؛ چون نیاز به ازدواج، تنها یک نیاز جسمانی نیست ؛ بلکه در عین حال ، نیازی است معنوی که برآورنده نیازهای روانی، تقویت کننده ایمان و عامل مهمی در سعادت یا شقاوت انسان در آخرت است و حتما شما افرادی را سراغ دارید که با انتخاب همسری شایسته به سعادت دنیا و آخرت رسیدند که نمونه بارز آن، زُهَیر بن قین (از شهدای کربلا) است که چون فرستاده امام حسین(ع) در کربلا به نزد او آمد، ابتدا از این‏که دعوت حضرت را پاسخ دهد، امتناع ورزید ؛ ولی همسر نجیبش ، او را از خواب غفلت بیدار کرد و جزوِ یاران امام حسین(ع) و شهدای کربلا گردید.(6)

در این هنگام، مسئول اردو که حاج آقایی روحانی بود، از جلوی کلبه رد می‏شد که بچه‏ها به احترام ایشان از جایشان بلند شدند و از او تقاضا کردند تا به جمعشان ملحق شود که ایشان با کمال تواضع، دعوت دوستان را پذیرفت و بچه‏ها با یک صلوات، آماده شدند تا از زبان ایشان، ویژگی‏های همسر شایسته را بشنوند. البته پیش از صحبت ایشان، هم‏کلبه‏ای گزارش مختصری را از موضوع جلسه و صحبت‏هایی که رد و بدل شده بود، به اطلاع ایشان رسانید.

حاج آقا: عزیزانم! آنچه از بزرگان دین ما ـ که خیرخواه‏ترین انسان‏ها نسبت به ما بوده‏اند و هستند ـ در کار انتخاب همسر به ما رسیده، حدّاقل سه ملاک ، لازم و ضروری است که عبارت‏اند از:

ملاک اول ، ایمان و تقواست . می‏توان گفت چنانچه همسر آینده انسان ، دارای این ویژگی باشد، خانواده‏ای متعال ، شکل خواهد گرفت . در تاریخ آمده است که شخصی خدمت امام مجتبی(ع) رسید و در مورد پسری که به خواستگاری دخترش آمده بود، مشورت خواست (چه نیکوست که والدین یا خود جوانان اگر شناختی نسبت به خواستگار ندارند با آدم‏های خبره و مؤمن، مشورت نمایند). حضرت فرمود: «او را به ازدواج شخص متقی درآور ؛ چرا که اگر دخترت را دوست بدارد، او را گرامی خواهد داشت و اگر دوستش نداشته باشد، به او ستم هم نمی‏کند».

از حضرت صادق(ع) نیز نقل شده است که: «سه چیز مایه آسایش مؤمن است: ... همسر شایسته‏ای که در کارهای دنیا و آخرت، یاور انسان باشد».

یکی از دانش‏آموزان: حاج آقا! آیا داشتن ایمان به تنهایی کافی است؟ چون برخی افراد، ظاهرا ایمان دارند، ولی اخلاق خوبی ندارند؟

حاج آقا: حرف شما کاملاً صحیح است ؛ ولی ـ دوستان! ـ هرچه ایمان انسان ، قوی‏تر باشد و از تقوای بالاتری برخوردار باشد، رعایت اخلاق از جانب او نیز بیشتر می‏شود. لذا در احادیث ما آمده است که شخصی خدمت حضرت امام رضا(ع) رسید و فرمود: شخصی به خواستگاری دخترم آمده که بداخلاق است. حضرت(ع) فرمود: «اگر بداخلاق است، او را نپذیرید».(7) بنابراین، ویژگی دوم، اخلاق نیکوست.

سومین ویژگی یک همسر خوب، برخورداری از شرافت خانوادگی است ؛ یعنی در خانه‏ای رشد کرده باشد که اهل آن خانه ، به ایمان و تقوا، رعایت حقوق، ادب و احترام با مردم و اصل و نسبْ معروف باشند که در این صورت، فرزندی که در این خانواده رشد نماید، دارای ویژگی‏های خوب و شایسته است. پیامبر(ص) فرمود: «از گل‏های روییده شده در تالاب، بپرهیزید!». گفته شد : منظور کیست؟ حضرت فرمود: «زن زیبایی که در خانواده‏ای بد رشد کرده باشد».(8)

مرحوم سید بن طاووس به فرزندش چنین سفارش می‏کند: «بهتر است که به اندازه نیاز، به علم اَنساب [شناخت نسب افراد] نیز آگاه شوی تا به کمک آن، کسانی را که در نسبشان اشکالی وجود دارد، بشناسی و زاد و ولد خود را در آن طایفه قرار ندهی و با آنان ازدواج نکنی».(9)

یکی از حُضّار: حاج آقا! به نظر می‏آید که در این زمان، پیدا کردن چنین همسرانی بسیار مشکل باشد.

حاج آقا: بله عزیزانم! معمولاً جنس خوب، کمیاب است ؛ ولی نایاب نیست . باید تلاش کرد و زحمت کشید تا او را پیدا کرد و مطمئنا برای انسان‏های مؤمن، همسرانی مؤمن و شایسته وجود خواهد داشت. لذا آیه شریفه می‏فرماید: «وَالطَّیِّباتُ لِلطَّیِّبینَ والطَّیِّبونَ لِلطَّیِّباتِ...»؛(10) زنان پاک برای مردان پاک‏اند و مردان پاک برای زنان پاک .

البته این نکته را نیز باید توجه داشت که در انتخاب همسر نباید خیلی آرمانی اندیشید و زیاد هم سخت گرفت ؛ و الاّ مثل جریان آن شخصی می‏شود که حدود 25 ویژگی برای همسر آینده‏اش نوشت و رفت نزد امامزاده و از او همسری با آن ویژگی‏ها را خواست تا این‏که ازدواج کرد و روزهای اوّل دید: به به! عَجَب همسری که تمام آن 25 ویژگی را دارد! لذا از امامزاده حسابی تشکر کرد ؛ اما کم کم دید یکی یکی، از ویژگی‏های همسرش کاسته می‏شود و نزدیک بود که همه از دست بروند که دوان دوان به خدمت امامزاده رسید و گفت: «آقا جان! این جنسی که به ما دادی، قلابی بود!» و امامزاده هم شب به خوابش آمد و گفت: «به جان خودت قسم، از این جنسی که تو خواستی، بهتر از این نداشتیم!» . (خنده حضّار)

هم کلبه‏ای: ضمن تشکر از حاج آقا که با بیانات شیرین و مفید خویش به مجلس ما صفا دادند، به این نتیجه رسیدیم که چون ازدواج امری است مقدس و مقدّمه‏ای جهت رشد و کمال معنوی و تربیت فرزندانی صالح، لذا باید همسری انتخاب کرد که دارای ایمان، تقوا، اخلاق نیکو و اصالت خانوادگی باشد.

حاج آقا: البته با رعایت سه ویژگی یاد شده، در نظر گرفتن ملاک‏هایی چون: زیبایی، همسن بودن، تحصیلات و... ضرری ندارد.

یکی از دانش‏آموزان (که تا آن لحظه ساکت نشسته بود): حاج آقا! گرچه وقت شما را زیاد گرفتیم، ولی به‏عنوان آخرین سؤال، لطفا چنانچه ممکن است، پیامدهای عدم رعایت ویژگی‏های سه‏گانه مذکور در انتخاب همسر را بیان کنید!

حاج آقا: عزیزانم! آنچه به‏عنوان بِتون و چسبِ خانواده می‏توان از آن، نام برد، محبت و صفاست که در سایه ایمان و اخلاق نیکو حاصل می‏شود. اما عدم رعایت آنها همان چیزی است که الان در کشورهای غربی (بخصوص) و حتی در کشور خودمان با تأسف فراوان، شاهدیم که عبارت است از : «از هم گسیختگی خانواده‏ها، اضطراب و ناراحتی‏های روانی، بچه‏های طلاق، فساد و فحشا و... و نسبت به جوانان پاک اما ساده‏ای که گول اصطلاحاتی چون: تجدّد، عصر ماهواره، امروزی شدن و... را می‏خورند و در انتخاب همسر، به ظواهر اکتفا می‏کنند، باید چنین گفت که:

غفلت نگر که پشت به محراب کرده‏ایم

در کشوری که قبله‏نما موج می‏زند!

در پایان گفتگویمان، حاج آقا، ضمن دعا برای سعادت و خوشبختی همه جوانان عزیز (خصوصا عزیزان جمع حاضر) و اهدای صلوات بر محمد و آل محمد، بحث را به پایان برد و بعد از یک پذیرایی مختصر که عبارت بود از چای سنّتی و خربزه مشهدی، چون صدای ملکوتی قرآن در فضای اردوگاه پیچید و خبر از نزدیکی وقت نماز می‏داد، جهت اقامه نماز جماعت مغرب و عشا، با جمع دوستان، راهی نمازخانه با صفای اردوگاه شدیم.

منبع: حوزه نت

1 . اسلام و مقتضیات زمان، مرتضی مطهری ، ص 438.

2 . مجموعه آثار ، مرتضی مطهری، ج 19، ص 101، نظام حقوق زن در اسلام.

3 . سوره روم ، آیه 21 .

4 .

5 . تاریخ تمدن، ویل دورانت ، ج 7 .

6 . فرهنگ عاشورا، جواد محدّثی، ص 201.

7 . وسائل الشیعة، ج 20، ص 81 .

8 . همان، ص 35.

9 . کشف المهجة، ص 201 .

10 . سوره نور ، آیه 26.

علی‏اکبر بیاری