رفتن به فضا يكي از آرمان‌هاي بشري بوده است و امروزه دانش بشري اين امكان را براي او فراهم كرده كه به اين آرزوي ديرين خود برسد. گرچه اين آرزو جز براي چندصد نفر دانشمند و فضانورد و تعداد انگشت‌شماري از افراد ثروتمند بلندپرواز محقق نشده است، ولي بي‌شك روزي خواهد رسيد كه سفر به فضا مانند بسياري از فعاليت‌هاي روزانه بشر با زندگي او عجين شود.طبق تعريف، پرواز فضايي سرنشين‌دار پروازي است كه حامل انسان باشد و تا مرز فضا (طبق تعريف هاي انجام گرفته براي آن) پيش رود.

و حالا قسمت دوم...

چگونگي فضانورد شدن

در ابتداي شكل‌گيري پروازهاي فضايي سرنشين‌دار، بيشتر فضانوردان را خلبانان نيروي هوايي و يا نظاميان تشكيل مي‌دادند. هم‌اكنون اين قضيه شكل ديگري به خود گرفته است. هر كشور هر فردي را كه با توجه به ملاك‌هاي و معيارهاي خاص خود واجد صلاحيت براي فضانورد شدن بداند مي‌تواند براي فضانوردي تربيت كند.روسيه براي تربيت فضانوردان شهركي تاسيس كرده است كه فضانوردان در آن آموزش‌هاي لازم را دريافت مي‌كنند و آزمايش‌هاي متفاوت را مي‌گذرانند براي پرواز فضايي آماده شوند. اين شهرك كه [شهرك ستارگان] نام دارد در نزديكي مسكو واقع شده است و سازمان فضايي روسيه از آن براي تربيت فضانوردان تجاري و يا فضانوردان ساير كشورها نيز بهره مي‌گيرد.

ايالات متحده براي تربيت فضانوردان خود مراكز آموزشي مجزايي وابسته به سازمان فضايي اين كشور، ناسا، دارد كه در آن افرادي كه تمايل به فضانورد شدن دارند و از نظر روحي، جسمي و تحصيلي واجد شرايط شناخته شوند چند سال به صورت شبانه‌روزي در اين مراكز آموزش مي‌بينند. در حال حاضر اكثر منتخبين فضانوردي از بين افرادي كه تحصيلات دانشگاهي دارند برگزيده مي‌شوند.

آموزش افراد در اين مراكز متفاوت است. گروهي براي هدايت فضاپيما آموزش مي‌بينند. اين افراد اغلب تحصيل‌كرده‌هاي يكي از رشته‌هاي مهندسي هستند و در نهايت خلبان يا فرمانده فضاپيما مي‌شوند. گروهي ديگر كه به متخصصين پرواز معروفند، بيشتر در رشته‌هاي طبيعي مانند زيست‌شناسي، شيمي و بيوشيمي، پزشكي و رشته‌هايي از اين قبيل تحصيل كرده‌اند و براي انجام پژوهش‌هايي در خصوص رشته تحصيلي خود در فضا و يا آزمايش‌هاي مشابه آموزش مي‌بينند. اين افراد بايد كار با دستگاه‌ها موجود در ايستگاه فضايي و ساير تجهيزاتي كه براي هدايت و انجام آزمايش‌ها و پژوهش‌هاي خاص به ايستگاه حمل مي‌شود را به طور كامل بياموزند. گروهي از متخصصين پرواز، تكنسين‌هاي فني هستند و امور فني و مهندسي ايستگاه را هدايت مي‌كنند. اين افراد در ساخت و تكميل ايستگاه فضايي نقش موثري دارند.

آموختن انجام امور روزمره در فضا، علاوه بر انجام كارهايي مانند نحوه داخل و خارج شدن صحيح از فضاپيما، راه‌پيمايي در خلاء، استفاده از دستگاه‌هاي ورزشي و ساير دستگاه‌هايي كه كاربرد عمومي‌تري در فضا پيدا مي‌كند، از جمله آموزش‌هايي است كه تمامي فضانوردان با هر تخصص و با هر هدفي كه به فضا مي‌روند اعم از خلبان، دانشمند و يا گردشگر بايد به طور كامل در مراكز آموزش فضانوردي بياموزند.

كشورهاي صاحب فناوري پرواز فضايي سرنشين‌دار

تاكنون تنها سه كشور روسيه، ايالات متحده امريكا و چين قادر به انجام پرواز فضايي شده‌اند. در حقيقت تنها اين سه كشور فناوري فرستادن انسان به فضا را دارند. ساير كشورهايي كه فضانورد به فضا فرستاده‌اند با همكاري يكي از اين سه كشور بوده است. فضاپيماهاي عملياتي كنوني براي انجام پروازهاي فضايي سرنشين‌دار سه فضاپيماي سايوز (روسيه)، شاتل فضايي (ايالات متحده) و شنژو (چين) است. در اين بين، فضاپيماي سايوز بيشترين تعداد پروازهاي فضايي و كمترين سانحه را به خود اختصاص داده است. فضاپيماي شنژو تاكنون تنها دو پرواز داشته است.

تاريخچه پروازهاي فضايي سرنشين‌دار

تا فوريه 2008، 262 پرواز فضايي سرنشين‌دار به صد كيلومتري زمين و بالاتر از آن انجام گرفته كه 254 مورد با موفقيت به مدار انجام شده است. 24 نفر نيز پرواز زيرمداري انجام داده‌اند.

 كريستر فاگلسنگ، اولين فضانورد سوئد و اولين فضانورد اروپاي شمالي، پرواز در دسامبر 2006

تا به امروز، نزديك به 500 فضانورد حرفه‌اي تربيت شده‌اند. مسافران فضا، بيش از 30.000 نفر-روز (چيزي نزديك به 82 سال) را در فضا گذرانده‌اند كه از اين ميزان 100 نفر-روز در راه‌پيمايي فضايي سپري شده است.

اولين انساني كه از اين كره خاكي به فضا رفت، يوري گاگارين، فضانورد اتحاد جماهير شوروي بود كه در 12 آوريل 1961 با كپسول فضايي ووستوك پروازي 108 دقيقه‌اي به دور زمين انجام داد. مه همان سال، امريكا نيز اولين فضانوردش را با نام آلن شپرد به فضا فرستاد، با اين تفاوت كه پرواز او زيرمداري بود.

دو سال بعد از پرواز گاگارين، در ژوئن 1963، روسيه اولين زن را نيز با نام والنتينا تروشكوا به فضا فرستاد. اين در حالي است كه اولين زن فضانورد امريكايي درست بيست سال پس از تروشكوا، در ژوئن 1983 به فضا پرواز كرد. اولين امريكايي كه به مدار زمين سفر كرد، سناتور جان گلن بود كه در فوريه 1962 اين پرواز را به انجام رساند.

با توسعه فضاپيماها و پرتاب‌كننده‌ها، پروازهاي فضايي سرنشين‌دار پيشرفت بيشتري پيدا كردند. سال 1968، ايالات متحده امريكا در ماموريت آپولو8، اولين پرواز به مدار ماه را به انجام رساند. اين ماموريت حامل ويليام اندرس اولين فضانورد متولد آسيا (هنگ كنگ) بود. چندي بعد در ماموريت آپولو 11، در 20 ژوئن 1969 نيل آرمسترانگ قدم بر سطح ماه نهاد.

در 14 مارس 1995 يك فضانورد امريكايي براي اولين بار با فضاپيمايي روسي به فضا رفت. در اكتبر 2003 چين اولين فضانوردش را با فضاپيماي سرنشين‌دار بومي خود، شنژو 5، به فضا فرستاد. دومين پرواز سرنشين‌دار در اكتبر 2005 با شنژوي6 انجام شد. اين پرواز حامل دو فضانورد چيني بود و 5 روز به طول انجاميد.

ركورد طولاني‌مدت‌ترين اقامت در فضا را والري پولياكوف روسي با 437 روز و 17 ساعت و 58 دقيقه (پرتاب در 8 ژانويه 1994 و فرود در 22 مارس 1995) در دست دارد. سرگئي كريكاليوف، ديگر فضانورد روسي نيز با سپري كردن مجموعاً 803 روز و 9 ساعت (طي چند مأموريت فضايي) ركورددار بيشترين اقامت در فضا است.

نام نخستين فضانوردان كشورهايي كه تاكنون فضانورد بومي داشته‌اند به همراه تاريخ پرواز و نام ماموريت آنها در جدول 1 آمده است. در اين جدول، اس‌تي‌اس مشخص كننده ماموريت شاتل فضايي ايالات متحده است.

فعاليت‌هاي انجام‌شده در توسعه پروازهاي عمومي

در اواسط دهه 60، سخن‌هايي از سفرهاي فضايي مردم، در سناي ايالات متحده و بعضي محافل ديگر به‌ميان رفت اما بحث‌هاي جدي در اين خصوص درنگرفت. در سال‌هاي نخست دهه هشتاد ميلادي كه درباره ايستگاه بين‌المللي فضايي مطالعه و تحقيق صورت مي‌پذيرفت، در رابطه با استفاده‌هاي متفاوت از اين ايستگاه، توسعه سفرهاي فضايي براي عموم مردم و سفرهاي فضايي خصوصي يا تجاري نيز پيشنهاد شد.

در همان زمان، ناسا تصميم گرفت كه مردم عادي براي يك بار هم كه شده شانس خود را در پرواز با شاتل فضايي امتحان كنند. در 23 دسامبر سال 1983 بيانيه‌اي از سوي ناسا در دفتر ثبت دولت فدرال اين كشور به چاپ رسيد كه در آن آمده بود كه ناسا قصد انتخاب شخصي را به عنوان مسافر با شرايط مناسب و سلامتي كافي جهت مسافرت با شاتل فضايي دارد. اين برنامه، برنامه شركت در پرواز فضايي نام داشت و با برنامه‌هاي معلم در فضا و خبرنگار در فضا آغاز شده بود. 11000 نفر براي اين سفر تقاضانامه فرستادند. در 27 اوت 1984، رونالد ريگان، رئيس جمهور وقت ايالات متحده اعلام كرد شارون كريستا مك‌آليف كسي است كه براي اين برنامه انتخاب شده است و به عنوان اولين شهروند عادي اين كشور به فضا خواهد رفت.

كمي بيش از يك سال بعد، در تاريخ 24 اكتبر 1985، ناسا اعلام كرد  كه يك خبرنگار را هم در آينده به فضا خواهد فرستاد. ناسا تقاضانامه‌هاي زيادي از داوطلباني دريافت كرد كه گمان مي‌كردند مي‌توانند از استعداد خبرنگاري خود در جهت ارتباط برقرار كردن بين سفر فضايي كه انجام خواهند داد و مردم عادي كه تا به حال چنين تجربه‌اي را نداشته‌اند، استفاده كنند. در نهايت، يك هنرمند نيز براي فرستادن به فضا پيشنهاد شد. اين برنامه‌ها براي توسعه سفرهاي فضايي براي عموم مردم بود، با اين تفكر كه فضا بايد به روي كساني غير از دانشمندان و كاوشگران گشوده شود.

در ژانويه 1986، شاتل فضايي چلنجر كه حامل معلم انتخاب شده، كريستا مك اوليف بود، كمي پس از برخاستن منفجر شد. اين پايان برنامه شركت مردم عادي در پروازهاي فضايي ايالات متحده بود. سانحه چلنجر فضانوردان و نيز ناوگان فضايي امريكا را براي دو سال و نيم خانه‌نشين كرد و البته همين موضوع باعث شد مسئله ايمني در شاتل‌ها و فضاپيماها بيشتر مورد توجه قرار گيرد.

پس از پايان جنگ سرد در سال 1991، باز هم توجه به اين سو جلب شد. رقابتي كه در خلال جنگ سرد بين دو قدرتِ صاحب فناوري آن دوران، ايالات متحده و شوروي سابق، وجود داشت، باعث پيشرفت‌هاي بزرگ در صنعت هوافضا شده بود. هم ايالات متحده و هم اتحاد جماهير شوروي تا آن زمان قيمت زيادي بابت جنگ سرد پرداخته بودند. حجم وسيعي از اطلاعات ايجاد و زمينه‌هاي جديدي در علوم و فناوري شكوفا شد. فناوري غول‌آسايي كه تا امروز هيچيك از كشورهاي صاحب فناوري نتوانسته‌اند با آن رقابت كنند از همين دوران سرچشمه گرفت. بسيار غير منطقي و نامعقول بود اگر فناوري نظامي و غيرنظامي فضايي كه تا آن زمان ايجاد شده بود به حال خود رها مي‌شد و استفاده مطلوب و مقرون به صرفه‌اي از آن صورت نمي‌گرفت. اين فناوري و سرمايه عظيم بايد به نحوي مطلوب توسعه پيدا مي‌كرد و به نحو مطلوب‌تري نيز در اختيار مردم قرار مي‌گرفت، به طوري‌كه مردم در فعاليت‌هاي فضايي سهيم و شريك شوند.

دولت روسيه به عنوان اولين كشوري كه پرواز فضايي سرنشين‌دار انجام داد و يكي از دو كشوري كه تا آن زمان قادر به انجام اين كار بودند فعاليت‌هاي خود را در اين خصوص آغاز كرد. سازمان فضايي تازه تاسيس اين كشور، آركي‌آ، كه پس از فروپاشي شوروي سابق و انحلال برنامه‌هاي فضايي اين كشور شكل گرفته بود، براي دوام و ادامه برنامه‌هاي فضايي خود به شدت با كمبود بودجه مواجه بود. اين امر تلاش‌ها و برنامه‌هاي بزرگ روسيه از جمله ماموريت‌هاي ماه و يا مشاركت در ساخت ايستگاه بين‌المللي فضايي را با مشكلات زيادي مواجه كرده بود. آركي‌آ فناوري و پايگاه‌هاي پرتاب به جا مانده از برنامه‌هاي فضايي شوروي را براي ادامه فعاليت‌هاي خود به كار گرفت. اين سازمان كنترل برنامه‌هاي فضايي غيرنظامي روسيه را به دست گرفت و آنها را متمركز كرد، كه پروازهاي فضايي غيرنظامي سرنشين‌دار و بي‌سرنشين از آن جمله‌اند.

مشكلاتي كه در دهه نود به دولت روسيه هجوم آورده بود، سازمان فضايي اين كشور را بر آن داشت تا به دنبال راه‌هاي ديگري براي سرپا نگه داشتن و ادامه برنامه‌هاي فضايي اين كشور باشد. اين امر موجب شد اين سازمان نقش رهبر را در پرتاب ماهواره‌هاي تجاري و نيز گردشگري فضايي به عهده گيرد.

در آخرين سال‌هاي قرن پيش، سازمان فضايي روسيه اولين اعلان عمومي براي انجام پرواز فضايي تجاري يا خصوصي را صادر كرد.

 پروازهاي فضايي سرنشين‌دار تجاري

پروازهاي فضايي به دو دسته دولتي و تجاري تقسيم مي‌شوند. دسته اول را دولت‌ها براي مقاصد گوناگون از مخابرات گرفته تا سنجش از دور و يا تحقيقات علمي خود انجام مي‌دهند. چنانچه اين پرتاب را بخش خصوصي به انجام رساند و يا دولتي براي شخصي حقيقي و يا دولتي ديگر در ازاي دريافت وجه به انجام رساند، پرتاب، تجاري محسوب مي‌شود.

پرتاب تجاري خود به دو دسته بي‌سرنشين و سرنشين‌دار تقسيم مي‌شود. هم‌اكنون، در بخش بي‌سرنشين، بسياري از پرتاب‌ها را شركت‌هاي خصوصي براي سازمان‌هاي دولتي به انجام مي‌رسانند. بخش تجاري برنامه‌هاي فضايي ايالات متحده، در سال 1984، با تصويب سند پرتاب‌هاي تجاري فضايي، راه‌اندازي شد. در اين سند آمده است، شهروندان ايالات متحده، پيش از انجام يا هدايت پرتاب موشك خود، نياز به به دست آوردن گواهي‌نامه دارند. تنها استثنا در مورد پرتاب‌هايي است كه توسط/براي دولت انجام مي‌شود (مانند ناسا يا نيروي هوايي ايالات متحده).

چنانچه پرتاب تجاري حامل انسان باشد، پرواز فضايي سرنشين‌دار تجاري محسوب مي‌شود. در اين نوع، بخش دولتي يا خصوصي در ازاي دريافت وجه، فضانوردان دولتي يا شخصي را به فضا مي‌فرستند. به عنوان مثال دولت روسيه فضانوردان ايالات متحده را با دريافت 21 ميليون دلار با استفاده از فضاپيماها و بهره‌گيري از تسهيلات پرتاب خود به ايستگاه بين‌المللي فضايي مي‌برد. اين مبلغ براي مسير رفت و برگشت دو برابر (42 ميليون دلار) مي‌شود.

هم‌اكنون علاقه‌مندي رو به‌رشدي براي فضاپيما و پروازهايي كه شركت‌هاي تجاري و يا حتي افراد حقيقي (شخصي) هزينه آن را تقبل مي‌كنند، وجود دارد.

گردشگري فضايي

گردشگري فضايي، پرواز فضايي شخصي و براي اهداف خصوصي يا شخصي است. گردشگري فضايي را مي‌توان عرصه جديدي در صنعت گردشگري دانست.

در اين بخش، پروازهاي زيرمداري سرنشين‌دار تا چند سال آينده ميسر خواهد بود. هم‌اكنون چند شركت خصوصي در دنيا در حال توليد فضاپيماي مناسب انجام اين پروازها و راه‌اندازي سفرهاي زيرمداري هستند. قيمت بليت چنين سفري در ابتدا بالا خواهد بود ولي به مرور، با توجه به رقابتي كه در بازار آن پيش‌بيني مي‌شود، افت خواهد كرد.

پروازهاي مداري سرنشين‌دار در ابعاد گسترده در مراحل بعدي ميسر خواهد شد و پيش‌بيني مي‌شود كه اين بخش از پروازهاي فضايي تجاري نيز با سرعت پيشرفت كند. هم‌اكنون سازمان فضايي روسيه دراين بخش به داوطلبان خدمات ارائه مي‌كند. اين سازمان در ازاي دريافت وجه از شهروندان داوطلب، از هر كشوري كه باشند، سفر به فضا و اقامتي چند روزه در ايستگاه فضايي بين‌المللي را براي آنها فراهم مي‌كند. با وجود قيمت بسيار بالاي اين پروازها (20 تا 25 ميليون دلار امريكايي) جذابيت آن به حدي است كه تمام پروازها تا سال 2009 رزرو شده است. گردشگران فضا بايد پيش از پرواز، چند ماه در شهرك ستارگان روسيه آموزش‌هاي لازم را دريافت كنند و از نظر جسمي و روحي نيز براي پرواز صلاحيت داشته باشند.

جذابيت‌هاي گوناگوني را مي‌توان براي گردشگري فضايي برشمرد؛ از تماشاي منظره زمين و ستارگان در فضاي لايتناهي گرفته تا تجربه بي‌وزني و انجام كارهاي متفاوت در اين حالت. صنعت گردشگري فضايي هم‌اكنون با ساخت فرودگاه‌هاي فضايي در چند نقطه جهان در حال شكل‌گيري است. هم‌اكنون فرودگاه‌هايي در چند ايالت امريكا (نيو مكزيكو، فلوريدا، ويرجينيا، آلاسكا)، سوئد (اسرانگ)، ويسكانزين و نيز سنگاپور و امارات متحده عربي در حال شكل‌گيري است. 

اداره هوانوردي فدرال ايالات متحده، كه در سال 2005 اولين سري از قوانين مدون در خصوص گردشگري فضايي را منتشر كرد، بر اساس آمار پيش بيني كرده است گردشگري فضايي تا پيش از سال 2021، مي‌تواند بيش از 1 ميليارد دلار در سال درآمد داشته باشد. بنا بر اعلام اين اداره، بيشترين سهم بازار در حال پيدايش، پروازهاي زيرمداري با پتانسيل 15000 مسافر و 700 ميليون دلار درآمد در سال خواهد بود. پروازهاي مداري مي‌تواند تا 60 مسافر و توليد 300 ميليون دلار در سال را دربرگيرد.

شرايط فيزيكي و بدني در فضا

سفر به فضا هيچ خطري براي سلامتي انسان ندارد. البته همواره الزامات پزشكي بايد درنظر گرفته شود و تجهيزات دارويي و پزشكي در زمره اولين ضروريات محسوب مي‌شود. در اين زمينه حداقل همان ميزان سختگيري و ملاحظه‌اي كه در اردوهاي قطب شمال و يا كوهنوردي‌هاي طولاني‌مدت به كار مي‌رود، لازم است. اما سفر فضايي در حالت كلي روي سلامت انسان تأثير منفي نمي‌گذارد. گواه اين مطلب، سلامت كامل فضانوردان قديم و جديد، مانند وضعيت خوب جسماني سناتور گلن است كه در سن 76 سالگي پرواز موفقي با شاتل فضايي انجام داد. وي كه در سلامت كامل به سر مي‌برد، هنوز هم دائماً با هواپيما پرواز مي‌كند.

تنها موردي كه در سفر فضايي ممكن است وجود داشته باشد حالت‌هاي (تهوع و سرگيجه) ناشي از حركت است كه به آن در اصطلاح فضازدگي مي‌گويند و حالتي شبيه به دريازدگي است كه با داروهاي معمول اين بيماري مي‌تواند برطرف شود.

 قوانين مدون شده پروازهاي تجاري سرنشين‌دار

اداره هوانوردي فدرال (اف‌اي‌اي) امريكا، در دسامبر 2005، بيش از 120 صفحه قانون درباره پروازهاي فضايي منتشر كرد. اين قوانين كه در حقيقت آينده گردشگري فضايي را قانون‌گذاري مي‌كند، همه چيز، از استانداردهاي پزشكي گرفته تا آموزش‌هاي پيش از پرواز را در بر مي‌گيرد. پيش از سفر به فضا، كه به نوعي خارج از دنياي عادي ما است، شركت‌هاي گردشگري بايد شركت‌كنندگان در پروازهاي فضايي يا همان مسافران فضايي را از خطرات سفر آگاه كنند. مسافران هم بايد پيش از سوار شدن به فضاپيما، رضايت‌نامه كتبي بدهند.

در اين قوانين پيشنهاد مي‌شود از مسافران فضايي آزمايشات فيزيكي به عمل آيد، اما اين امر ضروري نيست. مگر اينكه بنا بر نظر اف‌اي‌اي نياز واضحي در اين زمينه احساس شود. همچنين مسافران بايد بدانند در موارد ضروري مانند از بين رفتن فشار داخل كابين، يا مشاهده دود يا آتش چه كاري انجام دهند، علاوه بر اين در مورد نحوه خارج شدن درست از وسيله نقليه آموزش‌هاي لازم را دريافت كنند. ضمناً خلبانان وسايل نقليه فضايي بايد گواهينامه خلباني از اف‌اي‌اي داشته باشند و نيز نشان دهند كه نحوه كاركردن با وسيله نقليه را به درستي مي‌دانند. هر يك از اعضاي خدمه بايد گواهينامه پزشكي مبتني بر يك سال پرواز داشته باشند و همچنين مطابق همين قوانين، وضعيت فيزيكي و ذهني اعضاي خدمه "بايد براي ايفاي نقش‌هاي وابسته به ايمني كافي باشد". طرح مذكور شامل خود مشخصات وسايل نقليه نمي‌شود اما خدمه بايد آگاهي پيدا كنند كه وسيله نقليه به مردم آسيبي نمي‌رساند.

قوانين ديگري كه پيش از تدوين اين قوانين وجود داشت، بخشي از فعاليت‌هاي فضايي بخش خصوصي مانند پرتاب‌هاي تجاري ماهواره‌ها را شامل مي‌شده است اما تا به امروز قانوني كه شامل حال پروازهاي فضايي خصوصي مردم شود، وجود نداشته است. طرح 123 صفحه‌اي اداره هوانوري فدرال، اولين قوانين مدون دولتي در اين خصوص است. 

تهيه کننده:محسن مرادي